GEETUNՈգեշնչում
Ոգեշնչման աղբյուր յուրաքանչյուր սերնդի համար
Հայ ժողովուրդը տվել է աշխարհին ականավոր գիտնականներ, ակադեմիկոսներ, պրոֆեսորներ և հետազոտողներ, որոնց գիտելիքը, աշխատանքն ու գաղափարները նշանակալի ներդրում են ունեցել իրենց գիտական ոլորտների զարգացման մեջ՝ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում։
GEETUN-ում ցանկանում ենք, որ յուրաքանչյուր աշակերտ ճանաչի նրանց, բացահայտի նրանց ձեռքբերումներն ու անցած ճանապարհը, ոգեշնչվի նրանց օրինակով և հավատա, որ մեծ ձեռքբերումները սկսվում են սովորելուց։
Ոգեշնչում
Ընտրիր ոլորտը կամ որոնիր անունով, մասնագիտությամբ կամ ոլորտով։
ԲանասիրությունՄանուկ Աբեղյան
1865–1944
Հայ բանասեր, բանահավաք և լեզվաբան։ Գրել է հին հայ գրականության դասական պատմությունը, ուսումնասիրել է «Սասնա ծռեր» էպոսը և մշակել Հայաստանում մինչ օրս գործող ուղղագրության բարեփոխումը։
Ավելին
ԼեզվաբանությունՀրաչյա Աճառյան
1876–1953
Հայ ականավոր լեզվաբան և բառարանագիր։ Գրել է «Հայերեն արմատական բառարանը» (~11,000 բառահոդված)՝ հայերենի պատմության հիմնարար տեղեկատուն, և համարվում է հայ լեզվաբանության հայրը։
Ավելին
ԱրևելագիտությունՀովսեփ Օրբելի
1887–1961
Հայ արևելագետ և պատմաբան։ Ղեկավարել է Պետական Էրմիտաժը (1934–1951) և եղել Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր նախագահը (1943–1947)։
Ավելին
ՄաթեմատիկաԷմիլ Արտին
1898–1962
Մաթեմատիկոս, ծնված Վիեննայում հայ ծագումով հոր ընտանիքում։ Ժամանակակից աբստրակտ հանրահաշվի հիմնադիրներից է՝ Արտինի փոխադարձության օրենքով և դասային դաշտերի տեսությամբ։
Ավելին
ՖիզիկաԱբրահամ Ալիխանով
1904–1970
Ֆիզիկոս, խորհրդային միջուկային ծրագրի առաջատար գործիչ և Մոսկվայի տեսական և փորձարարական ֆիզիկայի ինստիտուտի (ITEP) հիմնադիրը։
Ավելին
ԿենսաքիմիաՆորայր Սիսակյան
1907–1966
Կենսաքիմիկոս, տիեզերական կենսաբանության հիմնադիրներից խորհրդային տիեզերական ծրագրում և 1964 թվականի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր համաժողովի նախագահ։
Ավելին
ՖիզիկաԱրտեմ Ալիխանյան
1908–1978
Ֆիզիկոս, Աբրահամ Ալիխանովի կրտսեր եղբայրը։ 1943-ին համահիմնադրել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտը և համարվում է «հայ ֆիզիկայի հայրը»։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաՎիկտոր Համբարձումյան
1908–1996
Հայ աստղաֆիզիկոս, ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, աստղագիտության և տիեզերագիտության հիմնադիրներից մեկը։
Ավելին
Ֆիզիկական քիմիաԱրամ Նալբանդյան
1908–1987
Ֆիզիկաքիմիկոս։ Հիմնադրել է Երևանի քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը և հիմնարար աշխատանքներ կատարել ճյուղավորված շղթայական ռեակցիաների վերաբերյալ։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաԲենիամին Մարգարյան
1913–1985
Աստղաֆիզիկոս։ Աշխատել է Բյուրականում Վիկտոր Համբարձումյանի հետ և հայտնաբերել Մարգարյանի գալակտիկաները՝ արտագալակտիկ աստղագիտության ստանդարտ հղումը։
Ավելին
ԷնտոմոլոգիաՄարգարիտա Տեր-Մինասյան
1910–1995
Էնտոմոլոգ, դեղինկների (Curculionidae) և սերմատրածների համակարգիչ։ «ՍՍՀՄ ֆաունա»-ի 4 մոնոգրաֆիայի հեղինակ, 150-ից ավելի նոր տեսակների նկարագրող։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաԱլենուշ Տերյան
1920–2011
Իրանահայ աստղաֆիզիկոս։ Իրանի առաջին կին ֆիզիկայի պրոֆեսորը և առաջին արևային աստղադիտարանի համահիմնադիրը՝ «ժամանակակից իրանական աստղագիտության մայր»։
Ավելին
ՖիզիկաԷդվարդ դեր Մատեզյան
1914–2006
Միջուկային սպեկտրոսկոպիայի և դետեկտորների առաջատար։ Brookhaven ազգային լաբորատորիայի ֆիզիկոս, Մանհեթենյան նախագծի մասնակից, բետա-տիպի և գամմա-ճառագայթման առաջին համակարգված չափումների հեղինակ։
Ավելին
ԿենդանաբանությունՊյոտր Ղամբարյան
1925–2017
Կենդանաբան և ֆունկցիոնալ մորֆոլոգ, կաթնասունների շարժման մասնագետ։ «How Mammals Run» մոնոգրաֆիայի հեղինակ, ԶինՌԱՆ-ի կենդանաբանական ինստիտուտի առաջատար հետազոտող։
Ավելին
ՄաթեմատիկաՋորջ Ադոմյան
1922–1996
Մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս։ Մշակել է Ադոմյանի տարրալուծման մեթոդը ոչ գծային դիֆերենցիալ հավասարումների համար՝ կիրառվող ամբողջ աշխարհում։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաԳրիգոր Գուրզադյան
1922–2014
Աստղաֆիզիկոս, տիեզերական աստղագիտության պիոներ։ Նախագծել է Orion-1 և Orion-2 տիեզերական աստղադիտակները՝ Սալյուտ-1 և Սոյուզ-13 առաքելություններում։
Ավելին
ԲուսաբանությունԷլեոնորա Գաբրիելյան
ծնվ. 1929
Բուսաբան, Հայաստանի ֆլորայի համակարգիչ։ «Հայաստանի ֆլորա» բազմահատոր հրատարակության հեղինակ և խմբագիր, Կարմիր գրքի և բնապահպանության հիմնարար գործիչ։
Ավելին
ՄաթեմատիկաԱրշագ Հաջյան
1930–2026
Մաթեմատիկոս, էրգոդիկ տեսության առաջատար։ Շիզուո Կակուտանի հետ ստեղծել է թույլ թափառող հաջորդականությունների և Հաջյան–Կակուտանի փոխակերպման տեսությունը՝ անսահմանափակ չափի տարածությունների համար։
Ավելին
ՖիզիկաԳուրգեն Ասքարյան
1928–1997
Ֆիզիկոս։ Հայտնաբերել է լույսի ինքնակենտրոնացումը և կանխատեսել Ասքարյանի էֆեկտը՝ ռադիոճառագայթում մասնիկային ցնցուղներից, որն այսօր օգտագործվում է նեյտրինո աստղագիտության մեջ։
Ավելին
ՖիզիկաՅուրի Օսիպյան
1931–2008
Կիսահաղորդիչների և կոշտ մարմնի ֆիզիկայի ականավոր գիտնական։ Հայտնաբերել է լուսային արձակումը կիսահաղորդիչների պլաստիկ հատկությունների ակտիվացնող էֆեկտը (ֆոտոպլաստիկ էֆեկտ) և հիմնադրել Չերնոգոլովկայի կոշտ մարմնի ֆիզիկայի ինստիտուտը։
Ավելին
ՄաթեմատիկաՍերգեյ Մերգելյան
1928–2008
Մաթեմատիկոս։ 1951-ին՝ 20 տարեկանում, ապացուցել է Մերգելյանի թեորեմը կոմպլեքս անալիզում և ստացել գիտությունների դոկտորի աստիճան՝ ԽՍՀՄ-ի ամենաերիտասարդներից։
Ավելին
Միջուկային ֆիզիկաՅուրի Օգանեսյան
ծնվ. 1933
Միջուկային ֆիզիկոս։ Ղեկավարել է գերածանր տարրերի հայտնաբերումը Համատեղ միջուկային հետազոտությունների ինստիտուտում՝ 118-րդ տարրը՝ օգանեսոնը, կրում է նրա անունը։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաՎահե Պետրոսյան
ծնվ. 1938
Stanford-ի աստղաֆիզիկոս, բարձր էներգիաների աստղաֆիզիկայի և կոսմոլոգիայի մասնագետ։ Արևային բռնկումների մասնիկների արագացման տեսության հեղինակ, Efron–Petrosian մեթոդի համահեղինակ։
Ավելին
Մաթեմատիկական ֆիզիկաԼևոն Թախտաջյան
ծնվ. 1950
Մաթեմատիկական ֆիզիկոս, ինտեգրվող համակարգերի տեսության հիմնարար։ Ֆադդեևի աշակերտը՝ սին-Գորդոնի հավասարակշռության լիարժեք ինտեգրվելիության ապացույցով, FRT կառուցվածքի և քվանտային Bethe ansatz-ի համահեղինակը։
Ավելին
ՄաթեմատիկաՄայքլ Արտին
ծնվ. 1934
Մաթեմատիկոս, Էմիլ Արտինի որդին։ MIT-ի ալգեբրայական երկրաչափության առաջատարը՝ Արտինի ներկայացուցելիության թեորեմով։ Վոլֆի մրցանակ (2013) և ԱՄՆ Գիտության ազգային մեդալ (2016)։
Ավելին
ԱստղագիտությունԵրվանդ Թերզյան
1939–2019
Աստղագետ։ Երկար տարիներ ղեկավարել է Cornell-ի աստղագիտության ֆակուլտետը և հիմնադրել ANSEF-ը՝ ֆինանսավորելով Հայաստանում աշխատող հազարավոր գիտնականների։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաԶավեն Արզումանյան
ծնվ. ~1967
NASA Goddard-ի աստղաֆիզիկոս, NICER առաքելության գիտական ղեկավար։ Նեյտրոնային աստղերի ներքին կառուցվածքը ուսումնասիրող X-ճառագայթային դետեկտոր, տեղադրված ՄԿՍ-ում։
Ավելին
ՄաթեմատիկաՍուրեն Առաքելով
ծնվ. 1947
Մաթեմատիկոս։ Մշակել է Առաքելովի տեսությունը՝ թվաբանական երկրաչափության հիմնարար գործիք, որն օգտագործել է Գերդ Ֆալթինգսը Մորդելի վարկածի ապացույցում։
Ավելին
ԱստղաֆիզիկաՖելիքս Ահարոնյան
ծնվ. 1952
Աստղաֆիզիկոս։ Գամմա և տիեզերական ճառագայթների աստղագիտության առաջատար գործիչ, H.E.S.S. աստղադիտարանի համագործակցության անդամ Նամիբիայում։
Ավելին
ՄաթեմատիկաԼեոնիդ Խաչիյան
1952–2005
Մաթեմատիկոս և համակարգչային գիտնական։ Ստեղծել է էլիպսոիդային ալգորիթմը (1979)՝ առաջինը, որն ապացուցվածորեն լուծում է գծային ծրագրավորման խնդիրները պոլինոմիալ ժամանակում։
Ավելին
ՖիզիկաՎահե Գուրզադյան
ծնվ. 1955
Ֆիզիկոս, Գրիգոր Գուրզադյանի որդին։ Ղեկավարում է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տիեզերագիտության կենտրոնը՝ հայտնի տիեզերական միկրոալիքային ֆոնի հետազոտություններով, այդ թվում Ռոջեր Պենրոուզի հետ։
Ավելին
Միջուկային ֆիզիկաԱնի Ապրահամյան
ծնվ. 1958
Միջուկային ֆիզիկոս, Notre Dame-ի պրոֆեսոր։ Ուսումնասիրում է, թե ինչպես են միջուկային ռեակցիաները ձևավորում ծանր տարրեր տիեզերքում, և ղեկավարում է Ալիխանյանի ազգային գիտական լաբորատորիան։
Ավելին
ՏնտեսագիտությունԴարոն Աճեմօղլու
ծնվ. 1967
Տնտեսագետ, ծնված Ստամբուլում։ 2024 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր տնտեսագիտության մեջ՝ ինստիտուտների դերի ուսումնասիրության համար ազգերի բարգավաճման մեջ։
Ավելին
Մոլեկուլային կենսաբանությունԱրտեմ Փաթափության
ծնվ. 1967
Մոլեկուլային կենսաբան, ծնված Բեյրութում։ 2021 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության մեջ՝ ճնշումն ու հպումը զգացող ընկալիչների հայտնաբերման համար։
Ավելին
ԱվիացիաԱրտեմ Միկոյան
1905–1970
Ինժեներ և գյուտարար, «ՄիԳ» ռեակտիվ կործանիչ ինքնաթիռերի սերիայի համահեղինակ, որն աշխարհում ամենահայտնի է։
Ավելին
ԲյուրեղագիտությունԱրտյոմ Օգանով
ծնվ. 1975
Բյուրեղագետ և նյութագետ։ Ստեղծել է USPEX բյուրեղային կառուցվածքի կանխատեսման մեթոդը և հայտնաբերել նախկինում անհնար համարվող կայուն միացություններ (օր.՝ Na₃Cl)։
Ավելին
ԲժշկությունՌեյմոնդ Դամադյան
1936–
Բժիշկ և գյուտարար, ՄՌՏ (մագնիսական ռեզոնանսային տոմոգրաֆիա) տեխնոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը, որը փոխարինել է բժշկությանը։
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՍթիվեն Ստեփանյան
1882–1964
Սթիվեն Ստեփանյան (1882–1964) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ engineer, born in the Ottoman Empire. Designed the first self-discharging motorized transit mixer in 1916 in Columbus, Ohio — the direct predecessor of the modern ready-mix concrete truck — and is wid
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՀովհաննես Ադամյան
1879–1932
Հովհաննես Աբգարի Ադամյան, հայ ճարտարագետ և գյուտարար, գունավոր հեռուստատեսության հիմնադիրներից մեկը։
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՍեմյոն Կիրլյան
1898–1978
Սեմյոն Կիրլյան (1898–1978) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ inventor, born in Yekaterinodar to an Armenian family.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԱլեքս Մանուկյան
1901–1996
Ալեքս Մանուկյան (1901–1996) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ industrial engineer, born in Smyrna. Founded Masco Corporation in Detroit and, in 1954, patented the single-handled hot-and-cold mixing faucet — now a fixture of nearly every modern kitchen and bathro
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԱնդրանիկ Իոսիֆյան
1905–1993
Անդրանիկ Իոսիֆյան, հայ ճարտարագետ, ֆիզիկոս և գյուտարար, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1941), ԳԱԱ ակադեմիկոս ։
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԼյութեր Սիմջյան
1905–1997
Լյութեր Սիմջյան (1905–1997) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ inventor, born in Aintab, escaped the Armenian Genocide as a child.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԷդվարդ Քեոնջյան
1909–1999
Էդուարդ Քեոնջյան, հայ նշանավոր ինժեներ, ցածր հզորության էլեկտրոնիկայի ոլորտի ռահվիրաներից, միկրոէլեկտրոնիկայի հայրը։ 1954 թվականին Քեոնջյանը նախագծել է արևային էներգիայով աշխատող գրպանի չափի աշխարհում առաջին ռադիոհաղորդիչը։
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԲագրատ Հովհաննիսյան
1911–1985
Բագրատ Գալուստի Հովհաննիսյան, հայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան։ Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (1988)։
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԱլեքսանդր Քեմուրջյան
1921–2003
Ալեքսանդր Քեմուրջյան (1921–2003) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ mechanical engineer. Chief designer of the Lunokhod rovers — the first vehicles to explore the surface of another world — and later of the Soviet Mars rover program; considered the founder of planetar
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՄիշել Տեր-Պողոսյան
1925–1996
Միշել Տեր-Պողոսյան (1925–1996) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ biomedical physicist, born in Berlin to genocide-survivor parents.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԱննա Ղազանճյան Լոնգոբարդո
1928–2020
Աննա Ղազանճյան Լոնգոբարդո (1928–2020) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ mechanical engineer. The first woman to earn a mechanical engineering degree from Columbia University (1949); designed navigational systems that improved submarine accuracy below periscope depth and w
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՓարիզ Հերունի
1933–2008
Փարիզ Հերունի (1933–2008) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ radio engineer, born to a genocide-survivor family. Designed and built the ROT-54/2.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՋեյմս Բեջյան
b. 1952
Ջեյմս Բեջյան (b. 1952) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ mechanical engineer and physician. NASA astronaut who flew two Space Shuttle missions (1989, 1991) — the only person of Armenian descent to have flown in space — and later helped found the field of mo
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՆուբար Աֆեյան
b. 1962
Նուբար Աֆեյան (b. 1962) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ biochemical engineer, born in Beirut. Holds more than 100 patents, co-founded Moderna and its parent company Flagship Pioneering, and received the U.S.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունՆաիրա Հովակիմյան
b. 1966
Նաիրա Հովակիմյան (b. 1966) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ control systems engineer, born in Yerevan.
Ավելին
Գյուտարարություն և ինժեներությունԷն Կարագոզյան
Caltech PhD 1982; contemporary — no public birth year found, noted honestly rather than guessed
Էն Կարագոզյան (Caltech PhD 1982; contemporary — no public birth year found, noted honestly rather than guessed) — Գյուտարարություն և ինժեներություն։ aerospace engineer. Distinguished professor at UCLA researching combustion and propulsion for next-generation rocket and jet engines; elected to the National Academy of Engineering in 2018.
Ավելին
ԲժշկությունԱմիրդովլաթ Ամասիացի
c. 1420–1496
Ամիրդովլաթ Ամասիացի (c. 1420–1496) — Բժշկություն։ physician and pharmacologist, court physician to Ottoman Sultan Mehmed the Conqueror.
Ավելին
ԲժշկությունՄիհրան Գասաբյան
1870–1910
Միհրան Գասաբյան (1870–1910) — Բժշկություն։ physician, born in Caesarea (Kayseri). One of the first American investigators of medical X-ray imaging and director of the Roentgen Ray Laboratory at Philadelphia General Hospital; died of cancer cau
Ավելին
ԲժշկությունԼևոն Օրբելի
1882–1958
Լևոն Օրբելի (1882–1958) — Բժշկություն։ physiologist, brother of Hovsep Orbeli (Science, above).
Ավելին
ԲժշկությունՌոջեր Ալթունյան
1922–1987
Ռոջեր Ալթունյան (1922–1987) — Բժշկություն։ physician and pharmacologist, born in Aleppo to a genocide-survivor family.
Ավելին
ԲժշկությունԼևոն Չայլախյան
1928–2009
Լևոն Չայլախյան (1928–2009) — Բժշկություն։ biophysicist and embryologist, born in Yerevan.
Ավելին
ԲժշկությունԱլբերտ Կապիկյան
1930–2014
Ալբերտ Կապիկյան (1930–2014) — Բժշկություն։ virologist, born in New York to genocide-survivor parents.
Ավելին
ԲժշկությունԱրմեն Թաշճյան կրտսեր
1932–2009
Արմեն Թաշճյան կրտսեր (1932–2009) — Բժշկություն։ pharmacologist and endocrinologist. Harvard researcher whose work led to a diagnostic test for a hereditary precancerous thyroid condition and contributed to two major osteoporosis drugs still used to
Ավելին
ԲժշկությունԱռա Տէր Մարդիրոսեան
1935–2023
Առա Տէր Մարդիրոսեան (1935–2023) — Բժշկություն։ pharmacognosist. Philadelphia College of Pharmacy professor for 56 years and senior editor of the *Review of Natural Products*, the standard reference on herbal medicine; also translated and studied t
Ավելին
ԲժշկությունՅարութիւն Արմենեան
1942–2025
Յարութիւն Արմենեան (1942–2025) — Բժշկություն։ epidemiologist, born in Beirut. A founder of disaster epidemiology, studying the health effects of the Lebanese Civil War and Armenia's 1988 earthquake; later served as President of the American Unive
Ավելին
ԲժշկությունՎազգեն Տէր Գալուստեան
–2024
Վազգեն Տէր Գալուստեան (–2024) — Բժշկություն։ medical geneticist, McGill University (birth year not publicly documented — noted honestly rather than estimated).
Ավելին
ԲժշկությունՎահրամ Յարությունյան
contemporary
Վահրամ Յարությունյան (contemporary) — Բժշկություն։ neuroscientist. Director of Mount Sinai's Alzheimer's and Schizophrenia Brain Bank — one of the largest human brain-tissue repositories in the US — for over 35 years, supplying tissue behind a large s
Ավելին
ԲժշկությունՍարգիս Մազմանյան
b. 1972
Սարգիս Մազմանյան (b. 1972) — Բժշկություն։ medical microbiologist, born in Beirut. Caltech professor whose lab helped establish the modern field of gut-microbiome research, showing specific bacteria can regulate immune and neurological functio
ԱվելինԻնչու է այս բաժինը GEETUN-ում
GEETUN-ը կրթությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես գիտելիքների ձեռքբերում, այլ նաև որպես ոգեշնչման ճանապարհ։ Ծանոթանալով հայ գիտնականների, ակադեմիկոսների, պրոֆեսորների և հետազոտողների կյանքին՝ աշակերտները կարող են տեսնել, թե ինչպես են հետաքրքրասիրությունը, աշխատասիրությունը և գիտելիքի նկատմամբ սերը վերածվում մեծ ձեռքբերումների։
Գուցե մի օր այս էջում լինի նաև քո պատմությունը։
Յուրաքանչյուր մեծ ճանապարհ սկսվում է առաջին քայլից։ Շարունակիր սովորել, զարգանալ և բացահայտել աշխարհը GEETUN-ի հետ։